Voortplanting

1. De geslachtsorganen

Je voortplantingsstelsel bestaat uit alle organen die een rol spelen bij het krijgen van kinderen.

Primaire geslachtskenmerken heb je al vanaf je geboorte. Dat zijn de geslachtsorganen zelf.

Bij een vrouw:

eierstokken: Hierin liggen de eicellen.
eileiders: Vervoeren de eicel naar de baarmoeder.
baarmoeder: Hier kan een bevruchte eicel uitgroeien tot een baby.
vagina: Verbindt de baarmoeder met de buitenkant van het lichaam.
vulva het zichtbare deel: De vulvalippen, de clitoris (met clitorishoed) en de vaginaopening.

Deze gelabelde illustratie toont de inwendige en uitwendige vrouwelijke geslachtsorganen.

Bij een man:

teelballen: Hierin worden zaadcellen gemaakt.
bijballen: Hier worden zaadcellen tijdelijk opgeslagen.
zaadleiders: Vervoeren de zaadcellen.
prostaat en zaadblaasjes: Voegen vocht toe aan de zaadcellen (samen vormt dit sperma).
penis, met de eikel als gevoeligste deel.

Deze doorsnedetekening benoemt de belangrijkste organen van het mannelijke voortplantings- en urinestelsel.

Sommige mensen worden geboren met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken. Dat noem je intersekse.

Let op: primaire geslachtskenmerken zijn er al bij de geboorte. Verwar dit niet met de veranderingen die pas in de puberteit ontstaan.

2. Veranderingen in de puberteit

In de puberteit gebeurt er veel, gestuurd door hormonen.

Een hormoonklier in je hersenen, de hypofyse, geeft een signaal af.
Daardoor gaan de eierstokken oestrogeen maken en de teelballen testosteron.
Deze geslachtshormonen zorgen voor de secundaire geslachtskenmerken: kenmerken die pas in de puberteit ontstaan, in tegenstelling tot de primaire kenmerken.

Bij jongens: gezichts- en lichaamshaar, een lagere stem, meer spieren, groei van penis en teelballen, aanmaak van zaadcellen.

Bij meisjes: borsten, bredere heupen, rondere vormen, het op gang komen van de eisprong.

Bij beiden: schaamhaar en een groeispurt.

Daarnaast maak je ook geestelijke veranderingen door: in je gedachten, gevoelens, zelfstandigheid en sociale leven. Iedereen maakt dezelfde soort veranderingen door, maar het tempo en moment verschillen enorm per persoon dat is heel normaal.

Deze infographic vergelijkt de lichamelijke, hormonale en emotionele veranderingen tijdens de puberteit bij jongens en meisjes.

3. Vruchtbaar worden: de menstruatiecyclus

Vanaf de puberteit rijpt er bij een meisje ongeveer elke vier weken een eicel in een follikel (een blaasje in de eierstok). Als de follikel openbarst en de eicel vrijkomt, heet dat de eisprong (ovulatie). Een eicel blijft daarna ongeveer 24 uur bevruchtbaar.

Tegelijk bouwt het baarmoederslijmvlies zich op, zodat een bevruchte eicel zich daar zou kunnen innestelen. Gebeurt dat niet, dan wordt dat slijmvlies afgebroken en afgevoerd: dat is de menstruatie.

Bij zaadcellen werkt het anders: die worden vanaf de puberteit voortdurend opnieuw aangemaakt, via een speciale celdeling (meiose). Daardoor zijn zaadcellen anders dan eicellen nooit “oud”.

4. Zwanger worden

Bevruchting vindt plaats in de eileider: de kern van een zaadcel versmelt met de kern van een eicel. Er ontstaat dan een bevruchte eicel, die zich door celdeling verder ontwikkelt tot een klompje cellen. Dit klompje nestelt zich in het baarmoederslijmvlies (innesteling).

De eerste weken heet het een embryo. Het haalt zuurstof en voeding uit het baarmoederslijmvlies.
Zodra de placenta is uitgegroeid, spreek je van een foetus. Via de placenta en de navelstreng wisselt het bloed van moeder en kind zuurstof, voedingsstoffen en afvalstoffen uit zonder dat het bloed zelf vermengd raakt.

Een eeneiige tweeling ontstaat uit één eicel en één zaadcel die zich splitst: deze kinderen hebben identiek erfelijk materiaal. Een twee-eiige tweeling ontstaat uit twee losse eicellen die allebei bevrucht worden net zo verschillend als gewone broers en zussen.

5. Geboorte

Een bevalling verloopt in vier fasen:

Indaling: Het hoofdje van de baby zakt in het bekken.
Ontsluiting: De baarmoederhals gaat door weeën open tot ongeveer 10 cm. Vaak breken hierbij de vliezen (het “vruchtwater breken”).
Uitdrijving: Met persweeën komt de baby naar buiten.
Nageboorte: De placenta en vruchtvliezen komen als laatste naar buiten.

Soms wordt een baby via een keizersnede geboren: een operatie waarbij de baby via de buik ter wereld komt. Dat gebeurt bijvoorbeeld als het kind verkeerd ligt, of als het tijdens de bevalling niet goed gaat met moeder of kind.

6. Seksualiteit, gender en geaardheid

Seksualiteit is alles wat te maken heeft met lust en opwinding: gedachten, gevoelens én handelingen. Mensen hebben om drie redenen seks: intimiteit, lust, en voortplanting.

Een aantal begrippen die vaak door elkaar worden gehaald:

Geslacht: je lichamelijke kenmerken (man/vrouw/intersekse).
Gender(identiteit): hoe je je zelf voelt man, vrouw, of iets daartussenin (non-binair). Komt je gevoel niet overeen met je geboortegeslacht, dan spreek je van transgender; komt het wél overeen, dan van cisgender. Spanning tussen je gevoel en je lichaam noem je genderdysforie.
Geaardheid: op wie je verliefd wordt of seksueel aangetrokken tot bent bijvoorbeeld hetero-, homo-, bi-, pan- of aseksueel.

Genderidentiteit en geaardheid zijn dus twee losse dingen: de één zegt iets over wie je bént, de ander over op wie je valt.

7. Veilige seks

Belangrijke begrippen rond grenzen en consent:

Wensen zijn dingen waarvan je hoopt dat ze gebeuren; grenzen zijn dingen die je niet wilt.
Consent betekent dat je elkaar toestemming geeft. Zonder consent is seksueel contact niet oké dit heet dan aanranding of verkrachting, afhankelijk van de situatie.

Anticonceptie (voorkomen van zwangerschap) kan op verschillende manieren:

Met hormonen: de pil en het hormoonspiraaltje. Deze zorgen dat er geen eisprong plaatsvindt, dat het baarmoederslijmvlies niet goed opbouwt, en dat slijm in de baarmoederhals zaadcellen tegenhoudt.
Zonder hormonen, wel betrouwbaar: condoom, koperspiraaltje, sterilisatie.
Onbetrouwbaar: coïtus interruptus (terugtrekken) en periodieke onthouding de vruchtbare periode is namelijk lastig precies te voorspellen, en er kunnen al zaadcellen in het voorvocht zitten.

type	Methode	Toediening	Werkingsduur	Betrouwbaarheid	Beschermt tegen soa’s
Hormonaal	Combinatiepil	Dagelijks	1 dag	Zeer hoog (bij correct gebruik)	Nee
	Minipil	Dagelijks, vast tijdstip	1 dag	Hoog	Nee
	Prikpil	Injectie	12 weken	Zeer hoog	Nee
	Anticonceptiepleister	Op de huid	1 week	Hoog	Nee
	Vaginale ring	In de vagina	3 weken	Hoog	Nee
	Hormoonstaafje	Onderhuids implantaat	3 jaar	Zeer hoog	Nee
	Hormoonspiraal	In de baarmoeder	5-8 jaar	Zeer hoog	Nee
Niet-hormonaal	Koperspiraal	In de baarmoeder	5-10 jaar	Zeer hoog	Nee
	Condoom	Bij het vrijen	Eenmalig gebruik	Gemiddeld-hoog	Ja
	Pessarium/diafragma	Bij het vrijen	Eenmalig gebruik	Gemiddeld	Nee
	Natuurlijke methoden	Cyclusmeting	Doorlopend	Laag-gemiddeld	Nee
Permanent	Sterilisatie (vrouw)	Chirurgische ingreep	Blijvend	Zeer hoog	Nee
	Sterilisatie (man)	Chirurgische ingreep	Blijvend	Zeer hoog	Nee
Noodanticonceptie	Morning-afterpil	Na onbeschermde seks	Eenmalig	Gemiddeld (afhankelijk van timing)	Nee
	Koperspiraal achteraf	Na onbeschermde seks	Ook blijvende methode	Zeer hoog	Nee

Alleen het condoom beschermt ook tegen soa’s (seksueel overdraagbare aandoeningen). Soa’s worden veroorzaakt door bacteriën (zoals chlamydia, gonorroe, syfilis te behandelen met antibiotica), virussen (zoals hiv en HPV niet te genezen, wel te voorkomen of te remmen) of schimmels. Testen kan gratis en anoniem bij de GGD of bij je huisarts.

Overzicht soa’s

Soa	Veroorzaker	Klachten	Behandeling	Gevolgen zonder behandeling
Chlamydia	Bacterie	Vaak geen klachten; soms ontsteking baarmoeder, anus of urinebuis	Antibiotica	Eileiderontsteking, bijbalontsteking, onvruchtbaarheid
Gonorroe	Bacterie	Vrouwen merken vaak niets; pijn bij plassen, afscheiding uit penis/vagina	Antibiotica	Eileiderontsteking, bijbalontsteking, onvruchtbaarheid
Syfilis	Bacterie	Zweertjes/vlekjes op penis, vagina, anus of mond	Antibiotica	Na jaren: schade aan organen, kan dodelijk zijn
Hepatitis B	Virus	Vermoeidheid, spierpijn, misselijkheid, koorts, buikpijn (vaak pas na 3 maanden)	Geen; gaat meestal vanzelf over	Ontsteking van de lever
Herpes genitalis	Virus	Blaasjes en zweertjes rond de geslachtsorganen, koortslip	Niet te genezen	Niet gevaarlijk; virus blijft in het lichaam, klachten komen af en toe terug
HPV	Virus	Vaak geen klachten; soms genitale wratten	Niet te genezen (wel vaccinatie mogelijk)	Na jaren: baarmoederhalskanker, anuskanker of keelkanker
Hiv/aids	Virus	Geen klachten als seropositief; bij aids klachten door verzwakte afweer	Niet te genezen; remmers vertragen de ziekte	Ernstig verzwakte afweer; aids is uiteindelijk dodelijk

8. Erfelijkheidsonderzoek en prenataal onderzoek

Niet elke aangeboren afwijking is erfelijk denk aan de gevolgen van roken of alcohol tijdens de zwangerschap. Genetisch advies is vooral zinvol voor mensen met een erfelijke ziekte in de familie, of na herhaalde miskramen.

Tijdens de zwangerschap zijn er verschillende onderzoeken mogelijk:

Onderzoek	Wat wordt bekeken	Risico
Echoscopie	Uiterlijke kenmerken, groei	Geen
NIPT	Bloed van de moeder, bevat ook wat DNA van de baby	Geen
Vlokkentest	DNA uit weefsel van de placenta	Iets verhoogde kans op miskraam
Vruchtwaterpunctie	DNA uit cellen in het vruchtwater	Iets verhoogde kans op miskraam